Trong bối cảnh khó khăn chung của
ngành nghệ thuật biểu diễn, công chúng đến với nghệ thuật tuồng ngày
càng thưa vắng. Bài toán về khó khăn trong việc bảo tồn, phát triển bộ
môn nghệ thuật này sẽ không giải được nếu thiếu đi ngọn lửa tâm huyết
của chính các nghệ sĩ.
Cục
Nghệ thuật biểu diễn (Bộ Văn hoá- Thể thao và Du lịch) và Trung tâm
nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc vừa tổ chức một hội thảo
khoa học về việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật tuồng truyền thống.
Nhiều cái khó... bó nghề
Trong thời đại bùng nổ thông tin như
hiện nay, các buổi diễn của các đoàn ở các thành phố, trung tâm văn hoá
lớn thì khán giả rất dửng dưng. Chỉ khi về vùng nông thôn, vùng sâu,
vùng xa và biểu diễn miễn phí, thì tuồng mới thu hút đông đảo người tới
xem. Không có khán giả- đó là căn bệnh trầm kha, là vấn đề nan giải đối
với những người làm nghệ thuật tuồng hiện nay.
Lý giải nguyên nhân của tình trạng này,
có ý kiến cho rằng nghệ thuật tuồng chưa được quan tâm đầu tư đúng mức.
Có ý kiến lại cho rằng do lớp trẻ ngày nay ít có người thông tuệ hiểu
văn phong tuồng, trình thức tuồng, đặc biệt là tuồng truyền thống. Theo
Nhà viết kịch bản tuồng Văn Sử, thì những vở tuồng nặng tính giáo huấn,
tiết tấu chậm cũng không phù hợp với những đề tài hiện đại: "Tuồng
có những trình thức cực kỳ khuôn mẫu. Đến hôm nay chúng ta thể hiện
những đề tài hiện đại thì những hình thức nghệ thuật ấy không đáp ứng
được nhu cầu của nghệ thuật nữa. Ví dụ viết vở kịch về công nhân, trí
thức hôm nay thì chúng ta chưa tìm được ra những động tác tuồng, trình
thức tuồng có thể thể hiện những vai đó trên sân khấu. Nếu chúng ta thể
hiện những nội dung hiện đại mà lại trình thức cũ như tuồng cổ thì khán
giả người ta thấy phù hợp và không xem nữa.
Nhưng theo Giáo sư, Nghệ sĩ Nhân dân
Trần Bảng, thì khán giả thờ ơ với sân khấu tuồng ngày nay vì còn ở
chính cách diễn thiếu sinh khí của các nghệ sĩ. Nghệ sĩ đang làm việc
của một công chức, ít có chất lửa nhiệt huyết. "Một lối diễn thiếu
khí lực, thiếu công phu, chỉ còn là sự sao chép lạnh nhạt không cảm
hứng những mẫu hình truyền thống. Người xem cảm thấy ở lối diễn này
không phải là thiếu tài năng, mà nguy hiểm hơn là sự mất tình yêu, mất
niềm tin vào môn nghệ thuật mình làm. Diễn không hấp dẫn thì khán giả
rời xa. Khán giả càng rời xa, thì người nghệ sĩ tuồng càng không tin
vào khả năng tồn tại của nghề tổ"- Giáo sư Trần Bảng nói.
Tuồng là bộ môn nghệ thuật đặc thù, với
những nguyên tắc cách điệu, ước lệ vô cùng nghiêm ngặt từ trong cấu
trúc kịch bản, đến sắp xếp làn điệu, từ câu hát, đến âm nhạc, đặt biệt
là phương pháp biểu diễn tổng hợp. Phải kết hợp nhuần nhuyễn giữa hát
và múa, giữa trình thức và võ thuật dân tộc, giữa nhập vai và thoát
vai. Người đạo diễn nào không tuân thủ những nguyên tắc nghệ thuật ấy,
thì vở diễn sẽ thành "kịch tuồng". Vì thiếu đạo diễn, nên trong những
năm qua, nhiều đơn vị đã "phá tuồng" khi mời đạo diễn kịch nói không có
kiến thức về nghệ thuật tuồng đạo diễn các vở tuồng. Ông Lê Ngọc Cường-
Cục trưởng Cục nghệ thuật biểu diễn (Bộ Văn hoá- Thể thao và Du lịch)
cũng thẳng thắn nhận định: Nhiều đơn vị đã có hướng tìm tòi mới, nhưng
không làm đến cùng và không hiệu quả. Các đơn vị nghệ thuật vẫn chưa
thực sự dám bứt phá, vẫn còn tình trạng "trên đợi dưới, dưới chờ trên".
Nghệ sĩ nhân dân Lê Tiến Thọ- Thứ
trưởng Bộ Văn hoá- Thể thao và Du lịch cho rằng một trong những nguyên
nhân làm cho nghệ thuật tuồng nói riêng, nghệ thuật truyền thống nói
chung chưa thu hút được khán giả còn ở sự yếu kém trong khâu quảng bá: "Các
đơn vị nghệ thuật truyền thống triệt tiêu vì quảng bá, sợ không có khán
giả nên chỉ dựng vở, biểu diễn theo kế hoạch. Khi các đơn vị nghệ thuật
là tự chủ kinh phí thì lại càng ít dành kinh phí cho việc quảng bá.Hầu
như rất ít các nghệ sĩ của ngành nghệ thuật biểu diễn này được công
chúng biết đến".
Một khó khăn nữa của ngành tuồng là
việc đào tạo đội ngũ kế cận. Nghệ sĩ trẻ tâm huyết với nghệ thuật tuồng
truyền thống bây giờ không nhiều. Nghệ sĩ ưu tú Hương Thơm- Phó Trưởng
đoàn biểu diễn của Nhà hát Tuồng VN cho biết về những khó khăn trong
khâu tuyển chọn diễn viên tuồng hiện nay: "Nhà hát chúng tôi phải về
từng xã, từng làng, đến từng thôn tuyển lấy các lớp học sinh. Khi nói
đến ngành tuồng thì rất ít các cháu trẻ muốn đi. Tuyển chọn được rồi,
đưa các cháu về học ở trường Đại học Sân khấu- Điện ảnh, nhà hát tham
gia đào tạo. Rồi khi các cháu tốt nghiệp về nhà hát, chúng tôi lại trực
tiếp đào tạo, tập cho các cháu những vở truyền thống với mục đích là
làm thế nào liên tục có các thế hệ, kế tục sự nghiệp. Nếu không thế thì
tuồng không có người nối nghiệp". Kỳ công đào tạo là thế, nhưng
những gương mặt trẻ trụ lại với sân khấu tuồng rất hiếm hoi. Nhiều
người "nửa đường đứt gánh" vì nỗi lo mưu sinh, hoặc vì sự cám dỗ của
các lĩnh vực khác.
Để tuồng "sống" trong thời hội nhập
"Hãy trở về với nghệ thuật truyền
thống. Ưu tiên dàn kịch mục gốc, đồng thời quan tâm việc dàn dựng những
kịch mục mới những đề tài lịch sử, dã sử và truyền thuyết VN"- Đó
là kiến nghị của Giáo sư, Nghệ sĩ nhân dân Trần Bảng. Cũng theo vị giáo
sư đầu đàn của ngành tuồng này, nhà hát tuồng cần tạo nên không khí gợi
cổ, trang nghiêm, nghi lễ. Soi sáng phòng khán giả là những chiếc đèn
lồng, những cây đèn cổ. Điêu khắc và hoa văn trang trí trong phòng đều
mang tính ước lệ cao phù hợp với vẻ đẹp của những hình thức độc đáo
trên sàn diễn, để khán giả khi vào rạp xem như được bước vào thế giới
của những nhân vật tuồng.
Một số đại biểu tham gia hội thảo cho
rằng: cần chú trọng đầu tư để có các kịch bản đậm chất tuồng và đào tạo
các đạo diễn hiểu biết sâu sắc về nghệ thuật tuồng. Đối với diễn viên
tuồng cũng nên trở lại phương pháp đào tạo truyền thống, cha truyền con
nối và phương pháp học ngay tại đơn vị biểu diễn, với sự phân công dìu
dắt của các nghệ sĩ giỏi nghề, giàu kinh nghiệm. Tránh tình trạng để
các thầy chưa từng diễn trên sân khấu bao giờ lại dạy người ta làm diễn
viên, làm đạo điễn.
Điều quan trọng hơn hết chính là ở sự
tự nỗ lực của mỗi đơn vị nghệ thuật, sự say mê, tâm huyết của tập thể
các nghệ sĩ, diễn viên đang theo đuổi bộ môn nghệ thuật này. Kinh
nghiệm mà ông Vũ Tiến Thêm- Giám đốc Nhà hát nghệ thuật truyền thống
Khánh Hoà nêu ra sau đây cho thấy nghệ thuật tuồng vẫn có nhiều cách
thức tồn tại trong thời kỳ hội nhập hiện nay. "Bí quyết của chúng tôi chính là trả
lại tuồng truyền thống cho nhân dân. Chúng tôi vùng ven biển có lễ hội
quanh năm và có lễ hội kéo dài 3-4 ngày thì người ta cũng chỉ xem tuồng
thôi. Chúng tôi đưa những pho tuồng truyền thống, đầu tư bài bản để
diễn tại các lễ hội này và tuồng tuyền thống sống mãi".
Chính sách hỗ trợ các nhà hát tuồng,
khuyến khích các nghệ sĩ trẻ đến với nghệ thuật tuồng; đưa nghệ thuật
tuồng vào giảng dạy trong trường phổ thông cũng được nhiều đại biểu
quan tâm. Việc lập ra những câu lạc bộ theo kiểu "Những người bạn của nhà hát"
để lập mạng lưới khán giả thường xuyên trong nước là cần thiết. Đồng
thời tăng cường giới thiệu, quảng bá các giá trị của nghệ thuật tuồng
trên các phương tiện thông tin đại chúng; kết hợp giới thiệu các bộ môn
nghệ thuật truyền thống trong các tour du lịch; tăng cường hợp tác,
giao lưu quốc tế, đưa nghệ thuật tuồng giới thiệu ở nước ngoài.
Chúng ta có quyền tự hào về nghệ thuật
Tuồng giống như người Trung Quốc tự hào về Kinh Kịch, người Nhật Bản tự
hào về kịch Noh. Nhưng nếu thiếu đi sự ngọn lửa nhiệt huyết, trân trọng
với nghề của các nghệ sĩ, diễn viên ngành tuồng, thì các giá trị độc
đáo của nghệ thuật tuồng khó có thể được bảo tồn và phát huy. "Làm
gì cũng vậy "sinh ư nghệ, tử ư nghệ", sống chết với nghề, phải phấn đấu
diễn điêu luyện hơn, hát hay hơn, diễn bằng cả trái tim nhiệt huyết của
mình, luôn luôn sáng tạo để làm sáng lên nghề tổ"- Thứ trưởng Lê Tiến Thọ mong muốn ở các nghệ sĩ trẻ./.
Mai Hồng